Universiteiten presenteren plan om zich los te maken van Big Tech

De Nederlandse academische sector neemt een krachtig standpunt in tegen de dominantie van mondiale technologiereuzen. De vereniging Universiteiten van Nederland (UNL) heeft een gezamenlijke strategie vastgelegd om de digitale soevereiniteit binnen het Nederlandse hoger onderwijs te versterken. Bij dit plan zijn alle 14 Nederlandse universiteiten, de rijksoverheid en SURF, de samenwerkingsorganisatie voor IT in het Nederlandse onderwijs en onderzoek, betrokken.

Het initiatief wordt geleid door een nieuw gevormde commissie onder voorzitterschap van Alexandra van Huffelen van de Radboud Universiteit Nijmegen. De belangrijkste taak van de commissie is het beperken van de risico's die gepaard gaan met een sterke afhankelijkheid van een beperkt aantal dominante marktspelers. Deze risico's omvatten onvoorspelbare prijsstijgingen, gebrek aan controle over institutionele gegevens en bedreigingen voor de academische integriteit.

Door als één, verenigd blok op te treden, zijn de universiteiten van plan effectiever te onderhandelen met grote leveranciers en tegelijkertijd interne, onafhankelijke alternatieven te ontwikkelen voor cloudopslag, data-infrastructuur en AI-systemen. Deze collectieve aanpak markeert een overgang van gefragmenteerde institutionele inspanningen naar een gecoördineerde nationale beweging gericht op het beschermen van de kernwaarden van vrijheid en openheid in het digitale tijdperk.

Het beperken van de risico’s van vendor lock-in

Een centrale pijler van de nieuwe strategie is het doorbreken van ‘vendor lock-in’, een situatie waarin instellingen zo afhankelijk worden van de technologie van een specifieke leverancier dat overstappen onbetaalbaar of te ingewikkeld wordt. Om dit tegen te gaan, pleiten de universiteiten en SURF voor de ontwikkeling van modulaire digitale systemen.

In een modulaire architectuur kunnen afzonderlijke componenten – zoals e-maildiensten, opslagoplossingen of samenwerkingstools – eenvoudig worden vervangen of verwijderd zonder het hele ecosysteem te verstoren. Deze technische flexibiliteit voorkomt dat één enkel bedrijf ongepaste invloed uitoefent op de universitaire activiteiten.

Hoewel de universiteiten erkennen dat ze niet van de ene op de andere dag afstand kunnen nemen van Big Tech, richten ze zich op ‘beoordelingskaders voor digitale soevereiniteit’. Deze kaders evalueren potentiële leveranciers op basis van gegevensoverdraagbaarheid, exitstrategieën en juridische jurisdictie. Door bij alle toekomstige aanbestedingen prioriteit te geven aan interoperabiliteit en open standaarden, zorgt de sector ervoor dat technische voordelen op korte termijn niet leiden tot nieuwe, starre afhankelijkheden van verschillende leveranciers.

Opschaling van publieke en open-sourcealternatieven

Om haalbare alternatieven voor Big Tech te bieden, breidt de Nederlandse academische gemeenschap bestaande open-sourceprojecten en projecten die op publieke waarde zijn gebaseerd, op. Hiertoe behoren tools als PubHubs voor veilige interactie binnen de gemeenschap, Yivi voor gedecentraliseerd identiteitsbeheer en Yoda voor het beheer van onderzoeksgegevens.

Andere platforms die momenteel in gebruik zijn of in een proefperiode zitten, zijn onder meer Mastodon voor sociale netwerken, Nextcloud voor het delen van bestanden en Peertube voor videohosting. Deze tools zijn ontworpen om privacy en gebruikerscontrole voorop te stellen, wat in schril contrast staat met de modellen voor het verzamelen van gegevens van veel commerciële platforms.

Druk van onderaf

Het streven naar digitale soevereiniteit is ook een beweging van onderaf, aangestuurd door de academische gemeenschap zelf. In 2025 ondertekenden meer dan 600 onderzoekers van de Radboud Universiteit een open brief waarin zij hun diepe bezorgdheid uitten over de afhankelijkheid van de instelling van Microsoft 365, waarbij zij wezen op risico’s voor de privacy en de academische vrijheid.

Soortgelijke gevoelens klonken door bij andere instellingen, waaronder de Technische Universiteit Delft, waar ICT-directeuren de praktische uitdagingen hebben benadrukt van het omgaan met bestaande leveranciersafhankelijkheden terwijl er meer soevereine oplossingen worden geïmplementeerd. Deze zorgen zijn niet nieuw; al in 2019 publiceerden universiteitsrectoren een brief waarin ze waarschuwden voor de groeiende invloed van Big Tech op het onderzoeksproces.