ASML is een wereldstad— en dat vraagt om proactieve stadsplanning

Stel je een stad voor die op geen enkele topografische kaart staat. Een metropool met tienduizenden inwoners, eigen infrastructuur en wijken die nauw met elkaar verbonden zijn. Ze ligt in Brabant, maar heet geen Eindhoven of Veldhoven. Dit is ASML. De wereldstad groeit uit haar jasje, zo blijkt uit de nieuwste cijfers. Dat vraagt niet om de reactieve stadsplanning die Nederland in het verleden toepaste — denk aan Almere — maar om een proactieve aanpak.

De recente orderintake van 13,2 miljard euro in het vierde kwartaal is geen simpele financiële meevaller voor ASML. Het is een aankondiging van permanente schaalvergroting. De vraag naar AI stuwt de stad naar ongekende hoogte. Maar net als elke snelgroeiende metropool, moeten we de stadsplanning serieus nemen. Er moeten op tijd aanpassingen worden gedaan, rekening houdend met groei in de toekomst.

Een lesje stadsplanning: Almere

Een lesje stadsplanning uit het verleden. Vanaf de jaren zeventig werd polderstad Almere razendsnel volgebouwd om de woningnood in Amsterdam op te vangen, maar infrastructuur en werkgelegenheid bleven achter. Tienduizenden bewoners trokken dagelijks richting de hoofdstad, waardoor de A6 en later ook de A1 structureel dichtslibden. Pas decennia later volgden grootschalige wegverbredingen en een extra spoorverbinding — kostbare reparaties voor een voorspelbaar probleem. Die geschiedenis laat zien wat er gebeurt als groei eerst komt en planning pas later. 

ASML groeit uit haar jasje

In stad ASML mogen we die fout niet herhalen. Wie langs Veldhoven rijdt, ziet het al: ASML groeit sneller dan haar omgeving kan bijbenen. Het gigabedrijf plant de komende jaren de aanname van zo'n 20.000 nieuwe medewerkers en de bouw van vier nieuwe campusfaciliteiten. Als we dit benaderen met de mentaliteit van een lokaal bedrijventerrein, loopt de boel onherroepelijk vast. 

Bereikbaarheid van de stad

We zijn gelukkig bezig met plannen maken. Het Beethovenplan, een pakket van 2,51 miljard moet onze stad begaanbaar maken. Het streeft onder meer naar de bouw van meer dan 60.000 woningen tegen 2030. Minister Barry Madlener heeft in mei 2025 daarnaast het startschot gegeven voor een verkenning om de bereikbaarheid van de regio vlot te trekken. Er ligt ruim een half miljard euro op tafel voor de aanpak van de A2, de N2 en hoogwaardig openbaar vervoer. Dat klinkt als veel geld. Aan de andere kant: een besluit dat pas eind 2026 concreet wordt, duurt in de chipindustrie als een eeuwigheid.

Gemeenten worden bovendien geconfronteerd met stijgende bouwkosten, een tekort aan geschoolde arbeidskrachten en vertragingen bij de goedkeuring van vergunningen, die allemaal worden verergerd door de stikstofcrisis. Net als alle andere steden in Nederland, kampt metropoolstad ASML dus met flink wat fysieke groeiuitdagingen. 

Toeleveranciers moeten razendsnel opschalen

We moeten het natuurlijk ook hebben over de toeleveranciers. De techtgigant is het stadshart, de toeleveranciers zijn de wijken eromheen. Ongeveer 5.000 bedrijven zijn direct of indirect verbonden aan het Veldhovense techconcern. Bedrijven als VDL, Prodrive en Carl Zeiss zijn essentiële wijken. Een verstopping in een buitenwijk direct leidt tot infarcten in het centrum. De nieuwste kwartaalcijfers zijn dan ook een marsorder voor de hele regio: iedereen moet opschalen, en snel. 

Maar: zijn ze daar wel toe in staat? Toen ASML in 2024 onverwacht de productie terugschroefde, stagneerde het werk voor toeleveranciers. Veel bedrijven verminderden het aantal tijdelijke krachten. Nu staat de vraag centraal of de wijken van onze metropool snel genoeg kunnen meegroeien met de vraag. Het gaat erom spannen.

Een stevige cultuurbasis is cruciaal

Naast het fysieke stadscentrum en de bedrijvige buitenwijken moet metropool ASML ook een stevige cultuurbasis hebben om te kunnen blijven groeien. Het belang van de culturele component werd eerder door ASML-topman Peter Wennink benoemd. Hij waarschuwde dat het Nederlandse vestigingsklimaat — onder meer discussie over migratiebeleid en arbeidsvoorwaarden — de aantrekkelijkheid van Nederland voor internationaal talent aantast. Zo’n cultuur kan ASML, waar internationaal talent juist cruciaal is, niet gebruiken. Hier ligt onder meer een grote opgave voor het nieuwe kabinet. 

Een belangrijke wereldstad

ASML is een wereldstad, en Nederland plukt daar de vruchten van. Maar alleen als we proactief blijven plannen. Een stad is nooit ‘af’. Ze vraagt voortdurend om onderhoud: aan wegen, aan het centrum, aan de buitenwijken en aan het sociale weefsel. Oftewel: de financiering moet er zijn, de regio moet fysiek worden aangepast, overheidsinstrumenten moeten toeleveranciers laten meegroeien en samen moeten we Nederland aantrekkelijk houden voor internationaal talent. Werk aan de winkel.

Hoeveel inwoners telt de megastad over tien jaar? Groeit ze zo snel als wereldsteden Tokio of Delhi? De tijd zal het leren.