"Universiteiten kunnen de bezuinigingen aan." De klap komt later

De Nederlandse universiteiten staan niet op omvallen. Dat is de geruststellende boodschap uit een nieuwe verkenning van de Inspectie van het Onderwijs naar de financiële positie van het wetenschappelijk onderwijs. De aangekondigde bezuinigingen doen pijn, maar brengen de continuïteit van universiteiten niet direct in gevaar, aldus de inspectie.

Maar wie verder leest, ziet dat het rapport juist daarom ongemakkelijk is. De acute crisis blijft uit, maar de structurele crisis komt dichterbij. Niet de bezuinigingen vormen de grootste bedreiging voor universiteiten, maar de demografische krimp. Na decennia van groei zet het aantal studenten sinds 2024 een daling in. Volgens de referentieraming 2025 zijn er in 2034 ruim 33.000 wo-studenten minder dan in 2024.

Derek Jan Fikkers, adviseur hoger onderwijs en voormalig directeur bij de Universiteit Twente, vatte het op LinkedIn kernachtig samen: “De omvang van een grote universiteit verdampt in tien jaar.” Het is een beeld dat blijft hangen. Want 33.000 studenten minder is niet zomaar een statistische correctie. Het is ongeveer de schaal van een grote universiteit als Leiden of Groningen.

Anticiperen

De Inspectie onderzocht de jaarverslagen 2023 en de meerjarenbegrotingen 2025-2029 van alle veertien bekostigde universiteiten. Daarnaast sprak zij met financieel directeuren van de instellingen, met Universiteiten van Nederland en met het ministerie van OCW. De conclusie is dubbel. Universiteiten anticiperen op de bezuinigingen, nemen maatregelen en houden hun liquiditeit en solvabiliteit vooralsnog boven de signaleringswaarden. Tegelijkertijd zijn de langetermijneffecten van de gemaakte keuzes onbekend.

De bezuinigingen die de Inspectie analyseerde, kwamen voort uit het beleid van het kabinet-Schoof: afschaffing van starters- en stimuleringsbeurzen, verkleining van het Fonds Onderzoek en Wetenschap, een structurele korting op de lumpsumbekostiging en de politieke wens om de uitgaven aan internationale studenten te beperken. Samen ging het voor hbo en wo om ruim één miljard euro per jaar. Een deel daarvan is inmiddels door het nieuwe kabinet ter discussie gesteld.

Hoe zwaar de bezuinigingen ook zullen zijn, de Inspectie zegt dat de universiteiten ze financieel kunnen opvangen. Dat betekent niet dat studenten en medewerkers er niets van merken. Universiteiten kiezen voor vacaturestops, minder externe inhuur, centralisatie van processen, lagere serviceniveaus, efficiënter gebruik van gebouwen, uitstel van investeringen en soms het samenvoegen van faculteiten of stoppen met kleine opleidingen. Eén universiteit bespaarde volgens het rapport zelfs 3,5 miljoen euro door ongebruikte abonnementen en overbodige licenties op te zeggen.

Kaasschaaf

Veel instellingen proberen onderwijs en onderzoek zoveel mogelijk te ontzien. Dat doen ze met wat de Inspectie de ‘kaasschaafmethode’ noemt: overal een beetje snijden, zodat scherpe keuzes zo lang mogelijk worden uitgesteld. Maar dat uitstel heeft grenzen. Sommige universiteiten geven zelf al aan dat zij op termijn niet zullen ontkomen aan ingrijpendere beslissingen.

Daar ligt de kern van het probleem. De financiële druk is niet tijdelijk, maar structureel. De daling van het aantal studenten raakt universiteiten rechtstreeks in hun bekostiging, zolang die mede afhankelijk blijft van het aantal studenten. Minder studenten betekent minder inkomsten. Tegelijk blijven de taken van universiteiten gelijk of nemen ze zelfs toe. Kennisveiligheid, cyberweerbaarheid, sociale veiligheid, mentale gezondheid, werkdruk, digitalisering en kunstmatige intelligentie vragen allemaal extra aandacht, mensen en middelen.

Fikkers wijst er terecht op dat het rapport vooral een eerste overzicht is. Het mist volgens hem nog belangrijke dimensies: de impact van AI op onderwijs en onderzoek, veranderende arbeidsmarktvraag, leven lang ontwikkelen, samenwerking met hogescholen, de afbouw van het Nationaal Groeifonds, de opkomst van universiteiten buiten Europa en mogelijke nieuwe bezuinigingen onder een volgend kabinet. Zijn conclusie: Nederland heeft behoefte aan halfjaarlijkse, volwaardige scenario-analyses, zoals ook in andere landen gebeurt.

Innovatievermogen

Dat is geen overbodige luxe. Want de komende keuzes raken niet alleen universiteiten zelf. Ze raken ook het innovatievermogen van Nederland. Minder studenten betekent op termijn minder afgestudeerden, minder onderzoekers, minder capaciteit in sectoren waar de arbeidsmarkt nu al onder druk staat. Voor technologiegebieden als AI, fotonica, semiconductors, quantum, medtech en energie is dat geen academisch vraagstuk, maar een strategisch risico.

Het rapport wijst nadrukkelijk op samenwerking als een mogelijke uitweg. Universiteiten zien kansen in het afstemmen of samenvoegen van het onderwijsaanbod, het delen van stafdiensten, een gezamenlijke aanpak van kennisveiligheid en cybersecurity, betere samenwerking tussen technische universiteiten, uitwisseling van capaciteit en zelfs fusies. Maar samenwerking is makkelijker gezegd dan gedaan. De bekostiging beloont instellingen nog altijd voor eigen studentenaantallen en marktaandeel. Dat maakt het onaantrekkelijk om opleidingen te delen of af te bouwen ten gunste van het collectieve belang.

De groeimachine valt stil

De Inspectie formuleert het voorzichtig: er is geen acute dreiging, wel een langetermijnrisico. Maar onder die beheerste toon ligt een duidelijke waarschuwing. De groeimachine waarop het Nederlandse universitaire systeem decennialang draaide, valt stil. De vraag is niet langer hoe universiteiten verdere groei organiseren, maar hoe ze kwaliteit, toegankelijkheid en internationale positie behouden in een krimpende markt.