Trump verliest thuis terrein, maar kan Europa nog verrassen

De Amerikaanse midterms van november 2026 hebben de politieke verhoudingen in Washington veranderd. De Democraten hebben zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat overgenomen. Daarmee wordt het voor Donald Trump lastiger om zijn binnenlandse agenda door te drukken. Maar op het wereldtoneel is hij nog niet uitgespeeld. Een president die thuis aan invloed verliest, kan juist naar buitenlands beleid grijpen om zijn politieke nalatenschap veilig te stellen.

De afnemende macht van een president

Een Amerikaanse president kan tijdens zijn ambtstermijn veel invloed uitoefenen, maar die macht is niet onbeperkt. Vooral wanneer zijn partij de meerderheid in het Congres verliest, wordt het lastiger om binnenlandse plannen door te voeren. Het Congres beslist immers over wetgeving en begrotingen. Op het gebied van buitenlands beleid heeft een president meer eigen bevoegdheden. Zo kan hij diplomatieke initiatieven nemen, onderhandelingen voeren en als opperbevelhebber militaire besluiten nemen. Ook wanneer zijn binnenlandse politieke speelruimte kleiner wordt, behoudt hij daardoor invloed op het internationale toneel.

Bush als voorbeeld

George W. Bush gebruikte zijn laatste ambtsjaar om verschillende buitenlandse dossiers bij te sturen. Zo vonden in de laatste maanden van zijn presidentschap meerdere Amerikaanse droneaanvallen plaats in Pakistan. Bij aanvallen in november 2008 werden volgens Pakistaanse inlichtingenfunctionarissen onder anderen de Al-Qaedaleider Abdullah Azzam al-Saudi en de Britse Al-Qaeda-verdachte Rashid Rauf gedood.

Presidenten willen hun nalatenschap veiligstellen

Bush was niet de eerste president die in de laatste fase van zijn presidentschap nog invloed wilde uitoefenen. John Adams benoemde in 1801 nog snel een reeks federale rechters, de zogenoemde ‘midnight judges’. Jimmy Carter tekende in december 1980 de Superfund-wet en de Alaska Lands Act, waarmee hij belangrijke milieubescherming wettelijk vastlegde voor de toekomst. Dwight Eisenhowers regering werkte in de laatste maanden van zijn presidentschap de plannen voor de invasie in de Varkensbaai op Cuba uit. De invasie vond uiteindelijk plaats in april 1961, onder zijn opvolger John F. Kennedy.

De voorbeelden laten zien dat presidenten ook aan het einde van hun ambtstermijn proberen hun politieke nalatenschap vorm te geven.

Trump verliest binnenlands terrein

Met zijn binnenlandse speelruimte verkleind, kan Trump zijn aandacht meer op buitenlandse dossiers richten. Zijn eerdere acties, zoals de terugtrekking uit het nucleaire akkoord met Iran en de daaropvolgende ‘maximum pressure’-campagne, laten zien dat hij bereid is bestaande internationale afspraken te herzien en economische en diplomatieke drukmiddelen in te zetten.

Het is onzeker welke stappen hij de komende jaren zal zetten. Wel geven zijn eerdere beslissingen een beeld van de instrumenten die hij kan gebruiken.

Wat betekent dit voor Europa?

Voor Europa kan een president die zijn binnenlandse speelruimte verliest, zowel kansen als risico's met zich meebrengen. Hij kan besluiten nemen die de trans-Atlantische relaties beïnvloeden. Denk aan de volgende scenario's.

Een eerste scenario is een plotselinge handelsdeal. Trump kan onder druk van tijd een bilaterale afspraak met de EU proberen af te dwingen. Hij heeft al vaker laten zien hoe hij handelsbeleid inzet om andere landen tot concessies te bewegen. In april 2025 kondigde hij importheffingen aan voor vrijwel alle handelspartners van de VS. Vervolgens stelde hij landen een deadline van negentig dagen om een handelsakkoord te sluiten, op straffe van hogere tarieven. Dat leidde tot een reeks afzonderlijke onderhandelingen. Naast de Europese Unie sloten onder meer Japan en het Verenigd Koninkrijk handelsafspraken met Washington. De afspraken bevatten niet alleen tariefverlagingen, maar ook toezeggingen over investeringen, energie en markttoegang.

Volgens Creon Butler van denktank Chatham House gebruikt Trump de toegang tot de Amerikaanse markt om economische, financiële en politieke concessies van handelspartners af te dwingen. Het rapport waarschuwt bovendien dat landen er niet vanzelfsprekend van kunnen uitgaan dat bestaande handelsafspraken blijven gelden.

Een tweede scenario betreft de NAVO en de Europese defensie. Trump kan in de komende jaren een nieuwe NAVO-strategie of bilaterale defensieovereenkomst aankondigen. Europa moet daarom rekening houden met onverwachte veranderingen in de trans-Atlantische veiligheidsarchitectuur. Dat scenario is niet uit de lucht gegrepen. Trump heeft tijdens zijn tweede termijn de Amerikaanse veiligheidsgaranties aan Europa herhaaldelijk ter discussie gesteld. Hij koppelde de Amerikaanse inzet binnen de NAVO aan hogere defensie-uitgaven van bondgenoten, dreigde met een vertrek uit het bondgenootschap en kondigde in 2026 de terugtrekking van Amerikaanse troepen uit Duitsland aan. Daarnaast werkt het Pentagon aan een herziening van de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa.

Het is onzeker of deze scenario's werkelijkheid worden. Maar de ontwikkelingen laten zien dat Europa niet alleen rekening moet houden met de binnenlandse politieke verhoudingen in Washington. Ook een president die thuis aan invloed verliest, kan op het wereldtoneel nog ingrijpende beslissingen nemen. Europa zal daarop moeten anticiperen.