Onderzoek: zonder opvolger Groeifonds gat in innovatiebeleid

Het Nationaal Groeifonds ondersteunt de grootschalige samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen langjarig. Door het ontbreken van een opvolger ontstaat nu mogelijk een groot gat in het Nederlandse innovatiebeleid, concludeert TNO in een onderzoek in opdracht van NXTGEN Hightech. Honderden bedrijven en kennisinstellingen verliezen dan straks cruciale steun bij het op de markt brengen van kansrijke nieuwe technologieën en prototypes.

Het Groeifonds werd in 2020 opgericht met €20 miljard, maar wordt sinds 2024 alweer afgebouwd. Het toenmalige kabinet schrapte toen alle nieuwe rondes om te bezuinigen. Alleen reeds lopende projecten, zoals NXTGEN Hightech, PhotonDelta en POLARIS, mochten doorgaan. Er komt nog één extra ronde van €375 miljoen, grotendeels uit vrijgevallen middelen binnen het lopende NGF.

Innovatie vraagt tien tot vijftien jaar

TNO Vector onderzocht daarom hoe dit gat het beste kan worden gedicht. De onderzoekers keken hiervoor naar drie lopende Groeifondsprogramma's. Daaronder ook NXTGEN Hightech, dat sinds 2023 met 330 bedrijven en kennisinstellingen werkt aan de machines en productietechnologie van de toekomst. Daarnaast bestudeerden ze drie buitenlandse programma’s voor publiek-private innovatiesamenwerking in Australië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk.

Een belangrijke conclusie van het rapport is dat dit soort programma's aantoonbaar zorgen voor meer investeringen in onderzoek, snellere innovatie en betere samenwerking. Voorwaarde is wel dat ze goed zijn ingericht en lang genoeg lopen. Deelnemers noemen een looptijd van tien tot vijftien jaar wenselijk, zeker in deeptech. Wie om de paar jaar opnieuw moet beginnen, bouwt niets blijvends op, zeggen deelnemers aan de onderzochte programma's. Precies die lange adem verdwijnt volgens TNO als het Groeifonds geen opvolger krijgt.

Op Prinsjesdag maakte het kabinet geld vrij voor twee nieuwe instrumenten: €500 miljoen voor een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI) en ruim €3 miljard voor een Nationale Investeringsinstelling (NII). NADI financiert de doorbraak, de NII de opschaling. Het huidige Groeifonds versterkt innovatie-ecosystemen en maakt het mogelijk om versneld nieuwe bedrijvigheid te ontwikkelen op strategische zwaartepunten.

Voor die rol is na de laatste ronde nog geen structurele opvolger. Het onderzoek doet daarom aanbevelingen voor een nieuw samenhangend en langjarig innovatie-instrument, dat complementair is aan de andere instrumenten en op grotere afstand van de politiek staat. Continuïteit is daarbij essentieel en geeft vertrouwen aan partijen om te investeren. Daarmee sluit het onderzoek aan bij eerdere adviezen van oud-ASML-topman Peter Wennink en de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) uit 2025.

Bedrijven betalen de helft mee

Het voorbeeld van NXTGEN Hightech laat zien hoe zo'n programma in de praktijk werkt. Dit programma heeft een omvang van €970 miljoen. Het Groeifonds betaalt ruwweg de helft, de andere helft brengen de deelnemende bedrijven zelf in. Geld wordt niet zomaar verdeeld. In 2025 en 2027 moeten alle projecten langs een beoordelingsmoment. Dan wordt gekeken wat ze opleveren voor de marktpositie van Nederlandse bedrijven, voor de kennis in Nederland en voor de samenwerking.

Projecten die niet leveren, worden bijgestuurd of gestopt. Daarmee geeft NXTGEN een antwoord uit de praktijk op vragen die de Tweede Kamer nu stelt over de nieuwe Groeifondsronde: betalen bedrijven zelf mee, en leidt publiek geld tot productie en banen in Nederland?

Nederland moet meer innovatie van lab naar markt brengen, maar dreigt nu juist een belangrijke aanjager hiervoor te verliezen. NXTGEN Hightech stimuleert met publiek geld innovatie en private investeringen. Maar alleen met een lange adem. Volgens TNO kan Nederland met een vaste opvolger van het Groeifonds de innovatieparadox doorbreken: het land blinkt uit in kennis, maar zet die te weinig om in nieuwe producten en bedrijven. Zonder die opvolger blijft die paradox bestaan.