Nieuwe operatie herstelt de clitoris na vulvakanker

Bijna veertig jaar nadat artsen voor het eerst een penis reconstrueerden na een kankeroperatie, krijgen vrouwen eindelijk een vergelijkbare mogelijkheid. Een team van het Radboudumc heeft een techniek ontwikkeld die de clitoris herstelt wanneer een deel ervan moet worden verwijderd om vulvakanker te behandelen. Van de eerste 23 vrouwen die de operatie ondergingen, kon negen op de tien weer een clitoraal orgasme krijgen.

Levensreddend, maar met een prijs

Elk jaar krijgen in Nederland ongeveer 450 vrouwen de diagnose vulvakanker. Een operatie is de belangrijkste behandeling en redt vaak levens. Maar bij ongeveer een kwart van de vrouwen zit de tumor in of rond de clitoris, en moeten chirurgen een deel ervan weghalen.

Tot nu toe werd de wond daarna simpelweg gesloten. Wat er van de clitoris overbleef, verdween onder een laag huid. Volgens gynaecologisch oncoloog Mieke ten Eikelder was er weinig aandacht voor de kwaliteit van leven na de operatie, of voor de vraag of een orgasme nog mogelijk was.

Voor mannen bestaat een hersteloperatie na peniskanker al sinds 1987. Ten Eikelder en plastisch chirurg Tim Nijhuis vonden dat het hoog tijd werd dat vrouwen hetzelfde kregen.

Een nieuw topje, gemaakt van wangslijmvlies

De operatie begint zodra de tumor is verwijderd. De chirurgen maken voorzichtig de zenuwbundels los die de clitoris zijn gevoeligheid geven. Daarna verplaatsen ze deze zenuwen zodat er een nieuw topje van de clitoris ontstaat.

Om dit te bedekken, gebruiken ze een klein stukje slijmvlies van de binnenkant van de wang van de patiënt. Dat klinkt misschien vreemd, maar het slijmvlies in de mond lijkt sterk op het weefsel van de vulva. Omdat de zenuwen zelf behouden blijven en worden verplaatst in plaats van weggesneden, blijft de nieuwe clitoris gevoelig.

De reconstructie voegt slechts ongeveer een kwartier toe aan de kankeroperatie.

Gevoel keert binnen enkele maanden terug

De resultaten tot nu toe zijn veelbelovend. Van de eerste 23 behandelde vrouwen kon 90 procent weer een clitoraal orgasme krijgen, meestal drie tot zes maanden na de operatie. De uitkomsten van de eerste 18 van deze patiënten zijn nu gepubliceerd in het vakblad Gynecologic Oncology.

Herstel vraagt wel wat geduld. In de eerste maanden kan de clitoris overgevoelig aanvoelen, of juist minder gevoelig dan voorheen. Na ongeveer een jaar is het herstel optimaal, zegt Ten Eikelder, en merken de meeste vrouwen dat het gevoel grotendeels is teruggekeerd naar hoe het was vóór de operatie.

Volgens de onderzoekers kan de techniek mogelijk ook helpen bij vrouwen die genitale verminking hebben ondergaan.

Landelijke invoering

De techniek wordt nu in heel Nederland ingevoerd als onderdeel van een wetenschappelijk onderzoeksprogramma. Naast het Radboudumc behandelen nog acht andere Nederlandse ziekenhuizen vulvakanker, en ze doen allemaal mee. Hun gynaecologisch oncologen en plastisch chirurgen leren de operatie uitvoeren, en Nijhuis en Ten Eikelder leiden daarnaast specialisten uit het buitenland op.

Het team benadrukt dat de techniek nog in een vroeg stadium is. Met financiering van KWF gaan de ziekenhuizen onderzoeken of de reconstructie op de lange termijn echt leidt tot een betere seksuele functie en kwaliteit van leven. Ook willen ze vaststellen hoe de operatie veilig onderdeel kan worden van de dagelijkse zorg.

Vrouwen die willen weten of de operatie voor hen geschikt is, kunnen het beste contact opnemen met hun eigen behandelend arts. Voorlopig is de operatie beschikbaar in het Radboudumc; andere Nederlandse centra volgen naar verwachting binnenkort.