Nederland onafhankelijk: energie zoeken in eigen bodem

Nederland staat voor een lastige keuze in de energietransitie. Het Groningenveld is gesloten en de gaswinning op de Noordzee loopt terug. Daardoor neemt de afhankelijkheid van buitenlands gas toe. Tegelijk zorgen geopolitieke spanningen, zoals de oorlog tussen Oekraïne en Rusland en conflicten in het Midden-Oosten, voor onzekerheid over de aanvoer. 

Er laait een discussie over de toekomst van de Nederlandse energievoorziening op. Onder de provincie Groningen ligt naar schatting nog zo’n 550 miljard kubieke meter aardgas—genoeg voor circa achttien jaar Nederlands verbruik. Moet Nederland dat gas echt onaangeroerd laten? TNO stelt voor het Groningse gasveld op een waakvlam te houden en doet bovendien onderzoek naar alternatieven: hoe aardwarmte benut kan worden in Nederland.

De schaduw van Groningen 

Kennisinstituut TNO adviseert het Groningse gasveld om een waakvlam te houden als strategische reserve gezien de geopolitieke spanningen. Maar in Groningen zelf klinkt een ander geluid. Daar zijn de gevolgen van decennia gaswinning nog dagelijks zichtbaar en voelbaar. “Een waakvlam klinkt logisch als je kijkt naar wat er nog in de grond zit,” zegt Christel Knot, raadslid van GemeenteBelangen Veendam. “Maar in het aardbevingsgebied zie je wat het mensen doet.”  

Huizen die onveilig zijn, bewoners die hun woning moeten verlaten en jarenlang in wisselwoningen verblijven—de impact is groot. In dorpen als Loppersum staan karakteristieke huizen gestut en leeg, wachtend op herstel. “Als je je niet meer veilig voelt in je eigen huis, de plek waar jij je juist het veiligst moet voelen, heeft dat enorme gevolgen voor je leven,” aldus Knot. 

Het UMCG heeft onlangs een onderzoek uitgevoerd naar de psychische gevolgen van aardbevingen. Hieruit blijkt dat bevingen daadwerkelijk bijdragen aan de toename van mentale gezondheidsklachten zoals angst- en depressie onder de inwoners van Noord-Nederland. “Het is toch gek om te bedenken dat, in een land als Nederland, kinderen in het kerngebied te leren krijgen hoe ze bij bevingen onder tafels moeten duiken?” stelt Knot. 

Ook fractievoorzitter van GemeenteBelangen Veendam, Robert de Jonge, benadrukt dat veiligheid voorop moet staan. “Je kunt pas over een waakvlam praten als je de veiligheid van mensen kan garanderen. En dat is nu niet het geval.”

Vertrouwen en verantwoordelijkheid

De discussie raakt aan een breder probleem: het vertrouwen in de overheid. Inwoners van Groningen voelen zich al jaren onvoldoende gehoord en gecompenseerd. De vergelijking met de Limburgse mijnstreek dringt zich op, waar de gevolgen van kolenwinning nog steeds merkbaar zijn. 

“De overheid heeft geen sterk trackrecord als het gaat om schade en nazorg,” zegt Knot, “Limburg is na het sluiten van de kolenmijnen verwaarloosd achtergelaten, en daar zien ze nog steeds de gevolgen van.” Volgens het raadslid ligt hier ook een verantwoordelijkheid bij de staat zelf. “De Nederlandse staat heeft enorm verdiend aan de gaswinning. Dan mag je ook verwachten dat ze de veiligheid garandeert en mensen goed compenseert".

De conclusie van lokale bestuurders is duidelijk: los eerst de bestaande problemen op voordat nieuwe risico’s worden genomen.

Aardwarmte als alternatief

Om minder afhankelijk te worden van import en de belofte aan de Groningers na te komen, kijkt TNO naar alternatieven uit eigen bodem. Eén daarvan is ondiepe geothermie, oftewel het benutten van aardwarmte. Samen met partijen als ENGIE, Huisman Geo en EBN onderzoekt TNO of geothermie uit dunne aardlagen economisch haalbaar is. Uitgeschreven in het Masterplan Aardwarmte in Nederland uit 2018 is hun ambitie om in 2050 ongeveer 25% van de huizen, glastuinbouw en lichte industrie met geothermie te verwarmen. Voor mogelijke geothermie-locaties is eerst onderzoek nodig of het veilig gedaan kan worden. Momenteel wordt er vooral onderzoek gedaan naar het verwarmen van huizen en gebouwen met geothermie. 

Bij geothermie wordt warm water van twee tot drie kilometer diepte opgepompt, met temperaturen tussen de 70 en 100 graden Celsius. Via een warmtewisselaar wordt deze warmte overgedragen aan een warmtenet voor woningen, bedrijven en bijvoorbeeld glastuinbouw. Het afgekoelde water wordt vervolgens terug de grond in gepompt, waardoor een gesloten en circulair systeem ontstaat, schrijft TNO.

De Technische Universiteit Delft verwarmt sinds eind februari 2026 de campus en een aantal DUWO-studentenwoningen met aardwarmte. Vooral glastuinbouwbedrijven maken gebruik van diepe en ondiepe aardwarmte. Een aantal gerealiseerde voorbeelden hiervan zijn Agriport A7 Middenmeer, Aardwarmte Combinatie Luttelgeest (ACL), Aardwarmte Koekoekspolder, Aardwarmte Vogelaer en Geothermie de Lier. 

Onder een deel van Veendam in Groningen zit een aardwarmtebron die mogelijk benut kan worden. Hiervoor is wel meer onderzoek nodig in hoeverre het kan in verband met mogelijke risico’s. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de fragiele staat van huizen, bodemvervuiling door andere boortechnieken en de dichtbebouwdheid van sommige plekken. 

GemeenteBelangen geeft aan dat door de vondst van het Groningse gasveld het gas goedkoper werd voor de Nederlander. De grootste winnaar was echter de overheid omdat EBN, samen met andere bedrijven, in opdracht van de Nederlandse staat dit project moest leiden. Hieraan heeft de overheid veel geld verdiend en Knot geeft aan dat de bedrijven of de overheid slimmer was geweest als ze een geldreserve achter de hand hadden. Zo konden ze eventuele gevolgen door gaswinning goed oppakken. “In Noorwegen kunnen ze het ook, neem daar een voorbeeld van,” zegt Knot. Aardwarmtewinning mag voor GemeenteBelangen Veendam niet dezelfde psychische en economische gevolgen hebben voor de mens.   

Voordelen: duurzaam en lokaal

Aardwarmte heeft duidelijke voordelen. Tijdens het gebruik komt vrijwel geen CO₂ vrij, en het systeem ontlast het elektriciteitsnet doordat er minder elektrische verwarming nodig is. 

Volgens TNO kan geothermie dan ook een belangrijke rol spelen in de energietransitie, als betrouwbare aanvulling op andere duurzame bronnen. Dit komt doordat aardwarmte niet afhankelijk is van de mate waarin de zon schijnt of hoe hard het waait, legt de organisatie uit.

Nadelen: risico’s onder de grond 

Tegelijkertijd zijn er ook risico’s. De Nederlandse ondergrond bestaat uit complexe lagen van zandsteen, klei en gesteente met natuurlijke breuken. Door veranderingen in druk en temperatuur kunnen deze breuken verschuiven, wat kan leiden tot (micro)aardbevingen. “Hoe scheuren in huizen ontstaan, is niet makkelijk aan één oorzaak te koppelen. In de meeste gevallen is het een combinatie van dingen zoals bodemdaling en ondergrondse activiteiten, dat maakt het aanvragen van schadevergoeding door aardbevingen ook heel lastig," zegt De Jonge. Maar uiteindelijk is een trilling of beving wel de druppel die de emmer doet overstromen, zegt de lokale partij. 

Ook de locatie speelt een cruciale rol. Onderzoek, zoals het KEM-15-rapport onder begeleiding van Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), laat zien dat risico’s sterk per gebied verschillen. Sommige projecten, zoals die in Zwolle, zijn zelfs stilgelegd vanwege te grote risico’s.

Financiële risico’s 

Nederland is een innovatieland: "Er kunnen 10 innovaties komen voor duurzame en veilige energieopwekking, maar uiteindelijk is er misschien maar één die ook echt betaalbaar is,” zegt Knot. 

Het boren naar gas, aardwarmte, zout en water brengt hoge kosten met zich mee. Ook het veilig afsluiten van putten en het herstellen van schade kan financieel flink oplopen. Alleen al het boren naar aardwarmte, het aanleggen van een warmtenet en het installeren van de benodigde systemen kosten al snel rond de 20 miljoen euro. Deze investeringen worden doorgaans gedragen door een combinatie van subsidies, overheidsgeld, tevens aangevuld door de belastingbetaler, en private partijen.

Risico’s voor de omgeving

Daarnaast zijn er door aardwarmtewinning risico’s voor het grondwater. Lekkages van zout of diep grondwater kunnen ondiepe drinkwaterlagen vervuilen. Ook kan warmte-uitstraling de temperatuur van grondwater bestemd voor drinkwater dusdanig verhogen dat het niet meer benut mag worden als drinkwater. Strenge veiligheidsmaatregelen, zoals dubbelwandige buizen en toezicht door SodM, moeten deze risico’s beperken. Verder kunnen temperatuurverschillen richting de oppervlakte de bestaande scheuren dusdanig doen vergroten dat eerder verwaarloosbare trillingen voelbaar worden en toch schade kunnen aanrichten. 

Het SodM adviseert terughoudend te zijn met geothermie in gebieden waar aardbevingen voorkomen als gevolg van gaswinning of op locaties die gelegen zijn dicht bij actieve breuken in de diepe ondergrond. 

Lessen uit binnen- en buitenland

Andere landen laten zien wat mogelijk is, maar ook waar de grenzen liggen. In IJsland wordt ongeveer 90% van de woningen verwarmd met geothermische energie. Daar is de techniek al decennialang succesvol in gebruik, maar ligt het warme water dichter bij de oppervlakte vergeleken met Nederland.

Ook in België en Zwitserland wordt geëxperimenteerd met aardwarmte. Zwitserland gebruikt ondiepe geothermie ook al jaren succesvol, maar pogingen om diepe geothermie te ontwikkelen leidden tot (micro)aardbevingen, waarna projecten werden stopgezet.

De TU Delft is sinds kort aangesloten op een warmtenet. Uit verder onderzoek moet blijken wat voor effecten geothermie heeft op de ondergrond en de staat van de gebouwen in de omgeving.

Een balanceeract tussen kansen, vertrouwen en risico’s

Aardwarmte biedt Nederland een kans om duurzamer en onafhankelijker te worden in de energievoorziening. Tegelijkertijd roept het herinneringen op aan eerdere vormen van energiewinning, waarbij de gevolgen voor bewoners pas later volledig zichtbaar werden.

De discussie over geothermie draait daarom niet alleen om techniek, maar ook om vertrouwen, veiligheid en verantwoordelijkheid. De lessen uit Groningen zijn daarbij onmisbaar: "Nieuwe energietechniek mag nooit ten koste gaan van de zekerheid, de comfort en het welzijn van bewoners,” aldus De Jonge.