Musk vs EU: wie bepaalt de regels in onze digitale huiskamer?

Elon Musk stuurde onlangs een bericht de wereld in. Zijn boodschap: de Europese Unie moet worden opgeheven. De oproep kwam niet uit de lucht vallen. De Europese Commissie had X namelijk net daarvoor een boete van 120 miljoen euro opgelegd. Dit incident markeert een nieuw dieptepunt in de relatie tussen Big Tech en de Europese toezichthouders. Er is sprake van een ideologisch conflict over wie de regels op het internet bepaalt: de miljardairs of de democratieën.

Op zijn eigen platform X pleitte Musk voor de ontmanteling van de Europese Unie. Hij stelt dat nationale regeringen hun burgers beter kunnen vertegenwoordigen dan het instituut in Brussel.

Deze oproep past in een patroon waarin Musk zichzelf positioneert als een verdediger van het vrije woord tegenover wat hij ziet als censuur en overheidsbemoeienis. Volgens hem is de strafmaatregel een gerichte aanval op hem en zijn bedrijven, en niet slechts een zakelijke correctie.Hij krijgt hierin bijval uit Amerikaanse politieke hoek van prominente figuren zoals Marco Rubio en Andrew Puzder.

Nieuwe grondwet in Europa

De boete van 120 miljoen euro is geen willekeurig bedrag. Het is de eerste financiële sanctie die wordt uitgedeeld onder de Digital Services Act (DSA), de nieuwe grondwet voor het internet in Europa.

De Europese Commissie heeft drie specifieke overtredingen geconstateerd die de kern van het verdienmodel en de betrouwbaarheid van X raken. Het meest in het oog springende punt is de kwestie rondom de 'blauwe vinkjes'. Vroeger was zo'n vinkje een garantie dat een account daadwerkelijk toebehoorde aan een bekend persoon of officiële instantie. Onder leiding van Musk is dit veranderd in een betaald abonnement. Iedereen die betaalt, krijgt een vinkje. De EU oordeelt dat dit gebruikers misleidt over de authenticiteit van afzenders.

Daarnaast schiet X tekort in transparantie. Het platform moet volgens de wet inzicht geven in wie welke advertenties plaatst. De huidige advertentiedatabank van X wordt door Brussel als onbetrouwbaar en slecht doorzoekbaar bestempeld. Dit maakt het voor waakhonden onmogelijk om te controleren of er sprake is van verborgen politieke beïnvloeding of oplichting.

Een derde pijnpunt is de toegang tot data voor de wetenschap. X werpt barrières op voor onderzoekers die publieke data willen analyseren om bijvoorbeeld desinformatiecampagnes in kaart te brengen. Door deze toegang te blokkeren, ontneemt X de maatschappij het zicht op de risico's die het platform met zich meebrengt. De boete is dus een straf voor het bewust creëren van een 'black box'.

Contrast met TikTok

Interessant is het contrast met andere techreuzen. TikTok lag rond dezelfde tijd onder vuur vanwege vergelijkbare problemen met hun advertentiearchief. Het Chinese platform koos echter eieren voor zijn geld. Zij deden concessies, pasten hun systemen aan en wisten zo een boete te ontlopen. Dit toont aan dat de EU niet per definitie uit is op conflicten of boetes, maar op naleving van de regels.

Wie bepaalt de regels?

De botsing tussen Musk en de EU gaat over meer dan alleen vinkjes en boetes. Het raakt de kern van de Europese autonomie. De vraag die op tafel ligt is simpel: wie bepaalt de regels in onze digitale huiskamer? Is dat een democratisch gekozen wetgever of een commercieel bedrijf uit de Verenigde Staten? Musk ziet de Europese regels als een inperking van zijn vrijheid en die van zijn platform. Hij beschouwt de DSA als een instrument voor censuur en overheidscontrole. Voor Europa is de wetgeving juist een middel om de burger te beschermen tegen de willekeur van algoritmes en de macht van monopolisten.