Hoe ontwerp je een gebouw voor iedereen?

Een gebouwde omgeving waarin ruimte en aandacht is voor iedereen. Dat is het doel van Jodi Sturge, universitair docent interaction design aan de University of Twente (UT). “Ik stel mezelf altijd de vraag: wie wordt door dit ontwerp uitgesloten? Zo wil ik bijdragen aan inclusive design in de gebouwde omgeving”, zegt ze. Sturge stond, samen met de UT en collega’s van de Universiteit Antwerpen, aan de basis van een raamwerk over inclusief ontwerpen voor architecten. “Het gaat verder dan een rijplaat of verlaagde wasbak voor rolstoelgebruikers.” 

Een van haar grootste projecten op dit moment, Ageing Right Care(fully) gefinancierd door Transforming Health and Care Systems (THCS), is de ontwikkeling van een ziekenhuis zonder muren. “Ziekenhuizen zijn nu vaak enorme gebouwen met een korte levenscyclus. Ze kosten veel geld en zijn meestal niet zo efficiënt. Ik denk dat we in de toekomst toegaan naar kleine hubs voor gezondheidszorg, zoals bijvoorbeeld bij Vérian, in de buurt en zelfs gewoon bij mensen thuis”, vertelt Sturge. “Vooral in de psychiatrie hoop ik op deze manier het stigma rond mentale gezondheid weg te nemen. Ik wil de gebouwde omgeving zo ontwerpen dat de service hier goed inpast en sociaal ondersteunend is voor mensen.” 

Altijd zorg dichtbij

Het verplaatsen van zorg van het ziekenhuis naar de thuisomgeving is een trend waar al langer naar gekeken wordt. Maar wat betekent het voor de gebouwde omgeving als we dit echt willen implementeren? Dat is een van de belangrijke vragen die Sturge en haar collega’s proberen te beantwoorden in hun onderzoeken. “Het gaat om praktische zaken zoals de ruimte voor een bed in de woonkamer of het netwerk om bepaalde technologie aan te sluiten. Maar het gaat ook om de bereidheid van mensen om aanpassingen te doen in huis en om elkaar te helpen als dat nodig is.” 

In deze ontwikkeling speelt naast het menselijk gedrag de implementatie van nieuwe technologie volgens de onderzoeker een grote rol, bijvoorbeeld nieuwe apparatuur of de inzet van digitale systemen en AI. Ze heeft een mooi doel voor ogen: “Uiteindelijk is het mijn droom dat de gezondheidszorg meer geïmplementeerd is in ons dagelijks leven, dat mensen in veel gevallen thuis ziekenhuiszorg kunnen krijgen en alleen bij ernstige zaken naar het ziekenhuis hoeven.” 

Meer aandacht voor de mens

Voor haar academische carrière werkte Sturge meer dan tien jaar in Canada aan het verzorgen van huisvesting voor mensen die dakloos zijn.  “Daar is mijn interesse in de gebouwde omgeving ontstaan”, vertelt ze. “Als we werkten aan een renovatie- of nieuwbouwproject voor daklozen, waren er weinig richtlijnen voor het menselijke aspect in een gebouw. Er zijn wel eindeloos veel regels als het gaat om bijvoorbeeld veiligheid, maar de behoeften van bewoners, zoals de inrichting van de keuken en voldoende opbergruimte, en hun ervaringen, gevoelens en gewoonten worden vaak vergeten. Terwijl dat ontzettend belangrijk is.” 

Daarom besloot Sturge de mensen die dakloos zijn, meer te betrekken bij het designproces. “Veel mensen zijn vaak lange tijd op straat geweest en zijn niet meer gewend aan leven in een gebouw. Ze hebben vaak veel trauma’s opgelopen en dan is het extra belangrijk dat hun omgeving voelt als een thuis, niet als een instelling”, zegt ze. Daar ontstond haar missie voor de rest van haar carrière. 

De invloed van een gebouw op gezondheid

Ze verhuisde in 2018 naar Nederland voor een PhD en later ook een postdoc. Haar eerste onderzoek ging over de invloed van de publieke ruimte op de sociale gezondheid van mensen met dementie. Sturge: “We weten dat als mensen met dementie op een goede manier sociaal worden betrokken, het de ontwikkeling van de symptomen bij de meesten kan remmen en het welzijn kan verbeteren.” Naast de sociale ruimte keek ze naar het design van verzorgingshuizen voor mensen met dementie. “Het was mijn doel om ervoor te zorgen dat de gebouwen de waardigheid van de mensen die er wonen zo goed mogelijk waarborgen.” 

In die periode werkte ze ook bij een architectenbureau, waar ze zich met name richtte op de projecten waarin inclusive design een grote rol speelt. Zo werkte ze mee aan de ontwikkeling van een nieuw concept voor een psychiatrisch ziekenhuis in Friesland. “Het gaf ruimte om na te denken over flexibele architectuur en de ziekenhuizen van de toekomst”, blikt de onderzoeker terug. Ze keek bijvoorbeeld naar het genezende effect van de natuur en hoe dat een plek kon krijgen in het ziekenhuis. “We probeerden de interactie tussen patiënten en de natuur  voorop te stellen.” 

Het gesprek aangaan

Sinds 2023 werkt Sturge als universitair docent aan de University of Twente en focust zich vooral op gezondheidszorgdesign. “Veel ziekenhuizen hebben een draaideur bij de ingang omdat dat handig is voor het energiemanagement in het gebouw, terwijl dat voor mensen met een rolstoel of rollator heel lastig te gebruiken is”, geeft ze als praktisch voorbeeld. 

“Veel architecten ontwerpen met een soort checklist in gedachten. Ze tekenen een rijplaat voor rolstoelen en zetten een vinkje op de lijst. Maar ze denken vervolgens vaak niet verder na over hoe rolstoelgebruikers het uiteindelijk echt gaan gebruiken. Zo is er vaak geen reling bij zo’n rijplaat, terwijl dat wel nodig is”, vertelt Sturge op basis van haar ervaringen. 

“Inclusive design gaat een stap verder. Het is niet alleen belangrijk om de eindgebruiker in gedachten te houden bij het ontwerpen van de gebouwde omgeving; het is nog belangrijker om hem actief in het ontwikkel- en evaluatieproces te betrekken. In mijn carrière heb ik veel interessante en ook soms moeilijke gesprekken gevoerd om de kennis vanuit de eindgebruiker te vertalen naar het design van een gebouw en de gebouwde omgeving. De ruimte voor dat soort gesprekken is heel belangrijk.” 

Samenwerking in onderzoek

Het onderzoek van Sturge is bij uitstek multidisciplinair. Dat betekent dat ze ook vaak samenwerkt met onderzoekers van andere faculteiten. Een van die samenwerkingsverbanden is 4TU.Built Environment: hierin werken de bouwgerelateerde faculteiten van de vier technische universiteiten in Nederland samen. Sturge is onderdeel van het Domein Aanjaag Team (DAT) dat zich richt op gezondheid in de gebouwde omgeving. “Ik vind het heel belangrijk om onderdeel te zijn van deze groep, omdat ik zo ook andere perspectieven op het onderzoek tegenkom. De onderwerpen van het onderzoek zijn divers. We voeren goede gesprekken over het onderzoek en daardoor leren we veel van elkaar.” 

Sturge is vastbesloten om het verschil te maken in de manier waarop we gezondheid bekijken en gezondheid in de gebouwde omgeving organiseren. “Ik ben zelf niet opgeleid als architect, maar ik ben wel een mens. En precies dat perspectief is heel belangrijk in deze tijd.”