‘Forever chemicals’: focus op de kraan, niet de bron

Er zijn nu nieuwe drinkwatervoorschriften van kracht in de EU, die lidstaten verplichten om verontreiniging door “eeuwigdurende chemicaliën” te monitoren. Dit is de eerste keer dat vervuiling systematisch in heel Europa wordt bijgehouden. Desondanks waarschuwen experts dat de regelgeving onvoldoende is om watervervuiling aan te pakken.

De herziene drinkwaterrichtlijn verplicht landen om per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) te monitoren en te volgen. Alle EU-lidstaten moeten nu de verontreinigingsniveaus testen om te zorgen dat ze voldoen aan de nieuwe limieten die in de richtlijn zijn vastgelegd.

Wat zijn PFAS?

PFAS zijn een groep van duizenden kunstmatige chemicaliën die op grote schaal worden gebruikt in consumentenproducten en industriële processen. Wat ze bijzonder zorgwekkend maakt, is dat ze in het milieu niet afbreken, waardoor ze de bijnaam ‘forever chemicals’ hebben gekregen. Deze chemicaliën worden wereldwijd gebruikt in industriële processen en consumptiegoederen, variërend van antiaanbakpannen tot brandblusschuim.

Blootstelling aan PFAS wordt in verband gebracht met een reeks gezondheidsproblemen, waaronder leverschade, schildklieraandoeningen, hormoonstoornissen en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen, evenals een verhoogd risico op kanker.

Hoe werkt de nieuwe PFAS-richtlijn?

In overeenstemming met de nieuwe richtlijn testen EU-landen hun drinkwater op PFAS en rapporteren ze de bevindingen aan de Europese Commissie. Om een consistente handhaving te garanderen, heeft de Commissie in 2024 technische richtsnoeren uitgevaardigd voor analysemethoden voor het meten van ‘PFAS totaal’ en ‘som van PFAS’ in drinkwater. De lidstaten zijn verplicht de richtlijn om te zetten in nationale wetgeving.

Nutsbedrijven moeten ervoor zorgen dat de som van 20 specifieke PFAS-verbindingen niet hoger is dan 0,1 microgram per liter (µg/l). Als alternatief kunnen lidstaten een limiet van 0,5 µg/l hanteren voor ‘PFAS totaal’, wat de hele klasse van synthetische chemicaliën omvat. Deze drempels zijn bedoeld om de normen binnen de EU te harmoniseren en een gefragmenteerd systeem te vervangen waarin de nationale veiligheidsniveaus sterk uiteenliepen.

Onvoldoende regelgeving

Ondanks het vaststellen van deze normen waarschuwen deskundigen dat de maatregel onvoldoende is om het probleem aan te pakken. Zij stellen dat deze maatregel slechts de symptomen van PFAS-verontreiniging behandelt en niet de onderliggende oorzaken aanpakt.

Sian Sutherland, medeoprichter van A Plastic Planet, vertelde Euronews Green dat een rapportagesysteem niet hetzelfde is als het stoppen van vervuiling bij de bron. “Duizenden eeuwigdurende chemicaliën blijven in omloop, beschermd door een regelgevingssysteem dat verontreiniging bestrijdt in plaats van deze te voorkomen”, zei ze. “Geharmoniseerde monitoring is belangrijk, maar zonder krachtige, onafhankelijke handhaving en echte sancties voor producenten kunnen lidstaten gegevens rapporteren zonder effectieve maatregelen te nemen.”

Niet streng genoeg

Hoewel de EU de nieuwe richtlijn als een mijlpaal beschouwt, blijkt uit een vergelijking met mondiale concurrenten dat er een groot verschil bestaat in de strengheid van de regelgeving. De Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) heeft haar eigen normen in april 2024 drastisch aangescherpt en heeft voor PFOA en PFOS – twee van de meest beruchte PFAS-verbindingen – een afdwingbare limiet vastgesteld van 4 nanogram per liter (ng/L).

De EU-limiet voor de som van 20 PFAS bedraagt daarentegen 100 ng/L (0,1 µg/L). Dit betekent dat de Europese norm concentraties van bepaalde verbindingen toestaat die aanzienlijk hoger zijn dan die welke momenteel zijn toegestaan volgens de Amerikaanse federale wetgeving.

Ook Canada heeft agressieve maatregelen genomen en heeft een doelstelling van 30 ng/L vastgesteld voor de som van 25 PFAS-verbindingen vanaf augustus 2024. Door deze verschillen in regelgeving bevindt de EU zich in een precaire positie wat betreft het mondiale concurrentievermogen op het gebied van gezondheidsnormen. Critici stellen dat de EU met het vaststellen van de drempelwaarde op 100 ng/L vasthoudt aan een politiek compromis in plaats van aan de strengste beschikbare toxicologische bewijzen.

Hoewel Australië lossere richtlijnen hanteert – in sommige gevallen tot 140 keer de Amerikaanse limiet – ondermijnt het onvermogen van de EU om de Noord-Amerikaanse strengheid te evenaren haar claim dat zij wereldwijd toonaangevend is op het gebied van milieubescherming. Deze kloof suggereert dat Europese burgers mogelijk blijven worden blootgesteld aan niveaus van “eeuwige chemicaliën” die door Amerikaanse regelgevers als onveilig worden beschouwd, wat vragen oproept over de gevolgen voor de volksgezondheid en de lasten voor de gezondheidszorg op de lange termijn.

De weg vooruit: het REACH-verbod

De drinkwaterrichtlijn is slechts het begin van een bredere regelgevingsstrijd. De beslissende slag zal worden geleverd in het kader van de REACH-verordening (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals). Een voorstel dat in januari 2023 door vijf lidstaten is ingediend, beoogt een verbod op de hele klasse van PFAS – meer dan 10.000 stoffen – voor alle niet-essentiële toepassingen. Dit voorstel voor beperking wordt momenteel behandeld door de wetenschappelijke comités van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) en de definitieve adviezen worden in 2026 verwacht.

De REACH-beperking zou de oorzaak van het probleem aanpakken en daarmee effectief een einde maken aan de bron van vervuiling die de drinkwaterrichtlijn momenteel probeert te beheersen. Het voorstel is uitgebreid tot sectoren variërend van medische verpakkingen tot militaire explosieven, wat duidt op een ingrijpende herziening van de Europese industriële toeleveringsketen.

Als het voorstel wordt aangenomen, waarschijnlijk rond 2027, zou dit een grootschalige vervanging van materialen in de hele economie noodzakelijk maken. Tot die tijd dient de drinkwaterrichtlijn als een noodzakelijke, zij het kostbare, tijdelijke maatregel. Deze biedt onmiddellijke bescherming voor consumenten, maar laat de structurele economische en ecologische uitdagingen van “forever chemicals” over aan de volgende wetgevingscyclus.