De irrationele forens: ‘keuze-lawines’ ondermijnen efficiëntie

Europese ov-knooppunten staan onder druk. Met een wereldwijde stedelijke bevolking die naar verwachting in 2030 tot 60% groeit, is de efficiëntie van treinstations en luchthavens niet langer alleen een kwestie van comfort, maar een strategische economische factor. Steden en vervoerders ontwerpen hun systemen traditioneel op basis van de ‘rationele reiziger’: iemand die automatisch de snelste weg van A naar B kiest.

Nieuwe empirische data zetten dat beeld op losse schroeven. Een driejarig onderzoek op station Eindhoven Centraal laat zien dat voetgangers vaak de optimale route negeren en simpelweg de persoon voor hen volgen. Dit zogeheten stranger-following effect veroorzaakt kettingreacties die de doorstroming verstoren en kritieke infrastructuur onder druk zetten. De boodschap voor planners en technologiebedrijven is duidelijk: wie congestie wil oplossen, moet niet alleen voor logica ontwerpen, maar vooral voor menselijk gedrag.

De data achter het kuddegedrag

Onderzoekers van de TU Eindhoven en de Universiteit van Ferrara analyseerden circa 30 miljoen voetgangersbewegingen op Eindhoven Centraal tussen 2021 en 2024. Door de dataset te verfijnen tot 100.000 specifieke bewegingen rond een kiosk op een perron, identificeerden zij een duidelijk patroon: mensen volgen in een drukte actief de route van een onbekende, zelfs wanneer een korter en zichtbaar alternatief bestaat. Dit is geen toeval, maar een statistisch significant gedrag.

Imitatie blijkt in drukke omgevingen de dominante factor bij routekeuzes. Een suboptimale beslissing van één persoon kan een ‘keuze-lawine’ veroorzaken: anderen kopiëren het gedrag, waardoor kunstmatige opstoppingen ontstaan op plekken die theoretisch vrij zouden moeten blijven. Bestaande modellen voor crowd dynamics houden onvoldoende rekening met deze sociale imitatie en moeten volgens de onderzoekers worden herzien.

Het modelleren van de lawine

Om dit gedrag beter te begrijpen, integreerde het TU/e-team – onder leiding van Ziqi Wang en Federico Toschi – het imitatiemechanisme in een stochastisch routeringsmodel. De uitkomst: beslissingen van mensen in een menigte zijn sterk gebaseerd op lokale imitatie, niet op een globaal overzicht van de omgeving. Als één persoon naar links afbuigt, kan dat tientallen anderen meeslepen in een overvolle gang, ongeacht de werkelijke drukte.

Dit sluit aan bij sociaal-psychologisch onderzoek dat voetgangers beschouwt als sociale wezens die zich laten leiden door groepsgedrag en een gevoel van veiligheid in de massa. In noodsituaties kan dat gevaarlijk worden. Als een ‘leider’ per ongeluk richting een geblokkeerde uitgang loopt, volgt de groep vaak automatisch. Modellen die ervan uitgaan dat mensen altijd de kortste of snelste route kiezen, missen dus een cruciale variabele: de sociale druk om de kudde te volgen.

AI en voorspellende infrastructuur

De sector reageert met een verschuiving naar AI-systemen die zulke irrationele cascades vroegtijdig kunnen detecteren. In Europa worden al geavanceerde analysetools ingezet. Het Berlijnse U-Bahn-netwerk introduceerde in 2024 een AI-voorspellingssysteem dat piekdrukte met 20% verminderde. Madrid lanceerde in 2025 een tool die menigten tijdens evacuaties dynamisch aanstuurt.

De Eindhovense bevindingen suggereren echter dat deze systemen verder moeten evolueren. Veel huidige AI-oplossingen zijn gebaseerd op historische data over dichtheid en stroomsnelheid. Effectievere systemen zouden via computer vision moeten herkennen wanneer een menigte zich vastklampt aan een suboptimale ‘leider’. Vervolgens kunnen digitale borden of pushmeldingen reizigers subtiel richting minder drukke routes sturen. Het doel is de psychologische feedbacklus van imitatie te doorbreken en zo de doorstroming te herstellen.

Ontwerpen tegen instinct

Naast digitale ingrepen vraagt het onderzoek om aanpassingen in fysieke infrastructuur. Geometrie en zichtlijnen spelen een grote rol in het gedrag van menigten. Strategisch geplaatste obstakels, kolommen of zigzag-barrières kunnen mensen dwingen hun route opnieuw te evalueren in plaats van blind te volgen. Ook zichtbaarheid van de bestemming is cruciaal: als reizigers een uitgang of perron duidelijk kunnen zien, neemt de neiging om anderen te volgen af.

Voor luchthavens, stations en stadions betekent dit dat ontwerpers niet alleen moeten kijken naar capaciteit, maar ook naar zichtlijnen en gedragspsychologie. Infrastructuur moet worden ontworpen om ‘keuze-lawines’ te voorkomen.

Het surveillance-dilemma

De inzet van sensoren, camera’s en data-analyse roept tegelijk ethische en juridische vragen op. Het Eindhovense onderzoek gebruikte anonieme trajectdata, maar grootschalige implementatie van dergelijke systemen raakt aan privacy en toezicht. Europese regelgeving zoals de AI Act en de AVG stelt strenge eisen aan datagebruik en biometrische identificatie.

Vervoerders staan voor de uitdaging om miljoenen reizigers te sturen zonder hun individuele privacy te schenden. Niet-invasieve technologieën zoals LiDAR en geanonimiseerde dataverwerking kunnen helpen. Want als slimme stations het vertrouwen van het publiek verliezen, dreigt een andere vorm van inefficiëntie: weerstand tegen de technologie die juist bedoeld is om de doorstroming te verbeteren.