Brandbrief aan informateur: ‘Luchtvaart staat boven de wet’

Recent belandde er een brandbrief op de deurmat van de informateur. De brief heeft een hele duidelijke boodschap. Terwijl vrijwel alle sectoren hun uitstoot verminderen, blijven de emissies van de luchtvaart maar groeien. Een nieuw kabinet moet dat herstellen. “Het lijkt erop dat de luchtvaart boven de wet wordt geplaatst, op bijna elk terrein”, zegt Bert van Mourik, programmaleider luchtvaart bij Natuur & Milieu: een van de partijen die de brief ondertekende.

Een brede coalitie van maatschappelijke organisaties, bewonersgroepen, artsen, wetenschappers en luchtvaartprofessionals stuurde de boodschap aan informateur Rianne Letschert. Ze roepen op tot een koerswijziging waarin gezondheid, klimaat en leefomgeving eindelijk voorop staan.

Dat is nu allesbehalve het geval. Dat de luchtvaart boven de wet staat, moet vrij letterlijk worden genomen. Het begint bij geluidsoverlast, vertelt Van Mourik. “De sector groeide in de jaren ’90 en ’00 explosief, maar de geluidswetten die bewoners moesten beschermen, worden sinds 2015 structureel overtreden. De overheid gaf het op: het werd gedoogd, terwijl een nieuw regelsysteem nog altijd ontbreekt.” Hetzelfde geldt voor stikstof, vervolgt hij. Boeren, burgers en industrieën hebben een vergunning nodig om uit te stoten, de luchtvaart niet. “In 2023 werd een natuurvergunning aan Schiphol gegeven, maar die werd vernietigd, en nu krijgt ze weer twee jaar uitstel.” Op klimaatvlak is het niet anders. De sector heeft alleen eigen, niet-bindende doelen. Worden die niet gehaald? Geen probleem. En belasting? Geen btw op vliegtickets, geen accijns op kerosine. “Terwijl elke automobilist netjes betaalt. De luchtvaart staat dus boven de wet, op bijna elk terrein.”

En daar moet iets aan veranderen. Over de druppel die de emmer deed overlopen — die uiteindelijk leidde tot het versturen van de brandbrief — zegt Van Mourik: “De emmer is al heel lang geleden overgelopen. Een nieuwe regering betekent echter een nieuwe kans om de problemen aan te kaarten.”

Lelystad Airport moet sluiten, en meer

De coalitie komt met concrete plannen. De organisaties willen bijvoorbeeld een bindend CO₂-plafond, zodat ook deze sector verplicht wordt haar uitstoot te verminderen en afspraken afdwingbaar worden. Daarnaast moet de vliegbelasting eerlijker: hogere tarieven voor businessclass, veelvliegers en overstappers, wat tegelijk miljarden voor de schatkist oplevert. Nachtvluchten moeten worden verboden tussen 23.00 en 07.00 uur, de meest effectieve manier om slaapverstoring en gezondheidsrisico’s te beperken. En: het project Lelystad Airport moet definitief van de baan: het past niet binnen de klimaat-, stikstof- en gezondheidsdoelen en wordt door de organisaties gezien als een achterhaald plan.

Toekomst: voorzichtig positief

Een duidelijk plan. Maar is er hoop op verandering? Van Mourik is voorzichtig positief. Zowel het CDA als D66 hebben in hun verkiezingsprogramma een CO2-plafond voor de luchtvaart staan. “Beide partijen steunen een eerlijker en iets restrictiever beleid. De VVD wil juist dat de luchtvaart kan blijven groeien en minder wordt beperkt. Maar twee partijen lijken al duidelijk een kant te kiezen.”

“Tegelijkertijd”, vervolgt de luchtvaartexpert, “weet ik dat andere dossiers nu politiek gezien belangrijker zijn — denk aan strategische autonomie, defensie en migratie.” De luchtvaart dreigt dus weer naar de achtergrond te verdwijnen. “Des te belangrijker dat we deze brief hebben gestuurd om toch aandacht te vragen voor de luchtvaart.”

Afkijken van andere landen

Het is afwachten wat er in Nederland gaat gebeuren. Volgens Van Mourik hebben we in ieder geval genoeg voorbeelden om ons heen van landen die het restrictiever aanpakken. 

Een concreet voorbeeld is Frankfurt, waar nachtvluchten verboden zijn. Of kijk naar het Verenigd Koninkrijk, waar de vliegbelasting op businessclass hoger is dan op economy class. In Nederland is dat nog niet het geval. Ook zijn er landen die luchtvaart meenemen in hun nationale klimaatdoelstellingen, zoals China. “Zulke voorbeelden laten zien dat het echt anders kan.”