Brabant in Beieren: wat een top-ecosysteem ons kan leren

Door Matthijs Bulsink en Bert-Jan Woertman

De meeste regio’s die zichzelf serieus nemen als innovatiehub hebben dezelfde ingrediënten: kennisinstellingen, bedrijven, talent, accelerators, financiering en een groeiend aantal initiatieven. Toch slaagt maar een klein deel erin om dat om te zetten in een ecosysteem dat structureel startups en scale-ups voortbrengt. De vraag is dus zelden wat een regio heeft. De vraag is hoe het wordt georganiseerd.

Dat is de lens waarmee een Brabantbrede delegatie, met vertegenwoordigers uit Breda, Tilburg, 's-Hertogenbosch en Eindhoven, afreisde naar Beieren. Niet om te vergelijken in de zin van “beter” of “slechter”, maar om te spiegelen: wat maakt dat München zo’n volwassen startup-stad is en waarom werkt het niet alleen voor München, maar voor de deelstaat als geheel?

Wie de literatuur, beleidsdocumenten en business media over Beieren leest, ziet geen ‘silver bullet’. Het succes komt voort uit een strak gekoppeld systeem van kennis, kapitaal, industrie en organisatiekracht. In de praktijk werd dat tijdens ons bezoek opvallend tastbaar. De rode draad: schaal werkt pas wanneer ze bestuurbaar is. En bestuurbaar wordt schaal door ontwerp.

Brabant in Bayern

Driver 1 — Leiderschap is er niet alleen bestuurlijk, maar ook persoonlijk

Een van de meest onderschatte succesfactoren van Beieren is leiderschap dat verder gaat dan vergaderen of aanjagen. Het ecosysteem wordt mede gedragen door mensen en partijen met ‘skin in the game’: leiders die niet alleen meepraten, maar mee-investeren, mee-bouwen en vooral: blijven.

In München en Nürnberg is dat zichtbaar in de rol van industriële families, succesvolle ondernemers en corporate leiders die langdurig betrokken zijn bij het ecosysteem. Het effect daarvan is groter dan reputatie. Het creëert stabiliteit, legitimiteit en tempo. Het is een cultuur waarin teruggeven geen bijzaak is, maar een vanzelfsprekend onderdeel van volwassen ondernemerschap.

Dat type ecosysteemleiderschap begint in Brabant steeds sterker te ontstaan. Beieren laat zien wat er gebeurt wanneer dit leiderschap op schaal en over langere tijd onderdeel wordt van het systeem: niet als tijdelijk project, maar als infrastructuur.

Brabant in Bayern

Driver 2 — Industrie is geen bijzaak, maar het fundament

Beieren is geen startupregio ondanks zijn industrie, maar dankzij zijn industrie. De aanwezigheid van bedrijven als BMW en Siemens creëert meer dan banen. Ze zorgen voor talentstromen, technische complexiteit, launching customers, testomgevingen en supply chains. Daardoor worden groeipaden voor B2B en deeptechstartups realistischer.

Dat verklaart ook waarom het ecosysteem niet alleen bestaat uit student-startups of wetenschappelijke spin-offs. Veel ondernemerschap ontstaat bij professionals die ervaring opdoen in het bedrijfsleven en vervolgens kiezen voor het ondernemerschap. Regio’s met een sterke industriële basis kennen daardoor meerdere instroomroutes richting startups en scale-ups, mits die routes goed zijn verbonden.

Voor Brabant is dit herkenbaar. Ook hier is de industriële zwaartekracht groot. De vraag is dus niet óf die basis er is, maar hoe die structureel wordt benut voor ondernemerschap op schaal.

Brabant in Bayern

Driver 3 — Kennis en ondernemerschap zijn niet ‘gekoppeld’, ze zijn verweven

Een opvallende kracht van München is de manier waarop universiteit en ondernemerschap in elkaar grijpen. Niet via losse programma’s of incidentele initiatieven, maar via institutionele en fysieke verweving. Tijdens het bezoek werd duidelijk hoe de Technische Universität München (TUM) en UnternehmerTUM structureel met elkaar verbonden zijn, onder meer via TUM Venture Labs.

Daardoor is de stap van onderzoek naar ondernemerschap geen uitzonderingsroute, maar een logisch vervolg. Talent, IP, prototyping, begeleiding en netwerk functioneren niet als losse bouwstenen, maar als één samenhangende operatie.

Deze observatie is ook relevant voor regio’s die al over veel kennis- en startupvoorzieningen beschikken. De kernvraag wordt dan niet “wat ontbreekt er?”, maar: waar zitten nog schotten tussen onderdelen die in potentie één machine kunnen vormen?

Brabant in Bayern

Driver 4 — Schaal ontstaat niet vanzelf: ze wordt georganiseerd

München is groot, maar Beieren is vooral succesvol omdat het schaal organiseert op deelstaatniveau. Gründerland Bayern fungeert als herkenbare systeemlaag waaronder instrumenten, netwerken en startup centers samenkomen. Tegelijk wordt niet gedaan alsof elke stad dezelfde rol moet vervullen.

München is de kern. Dat is een feit. Maar die kernfunctie wordt niet ingezet als machtsmiddel, eerder als motor. Andere steden en regio’s haken aan als onderdeel van hetzelfde systeem. Dit is asymmetrie als ontwerpprincipe: niet alles hoeft overal, zolang alles wel vindbaar en verbonden is.

Wat Beieren daarbij onderscheidt is niet alleen structuur, maar ook cultuur: een gedeelde ambitie die breed wordt omarmd (Gründerland Bayern) én een expliciete cooptition-mentaliteit, samenwerken waar het moet, concurreren waar het kan.

In Beieren voelt het ecosysteem daardoor niet als een verzameling goede bedoelingen, maar als één beweging. Breed gedragen, zichtbaar georkestreerd en tegelijkertijd scherp gehouden door onderlinge competitie. Juist omdat München de kern mag zijn, ontstaat er ruimte om andere plekken aan te haken zonder dat alles overal hoeft. Dat is misschien wel de meest volwassen vorm van schaal: niet groter willen lijken, maar groter durven organiseren.

Brabant in Bayern

En dan: de volgende schaalstap

Wie denkt dat dit alleen een regionaal verhaal is, ziet hoe snel Beieren alweer naar een volgend schaalniveau beweegt. Via RISE Europe bouwt UnternehmerTUM mee aan een panEuropees netwerk van startupecosysteembouwers uit inmiddels veertien landen. Universiteiten, venture builders en hubs bundelen hierin hun kracht om startups sneller over landsgrenzen heen te laten schalen, met een expliciete ambitie rond Europese technologische soevereiniteit.

Ook Nederlandse partijen zijn hierbij aangesloten, waaronder HighTechXL vanuit Eindhoven. Daarnaast zijn Eindhoven en München ook via de EuroTech Universities Alliance strategisch verbonden (TU/e en TUM). RISE Europe laat zien wat er gebeurt wanneer een regio zijn eigen ecosysteem zo goed op orde heeft, dat het model wordt doorgetrokken naar internationale samenwerking. Niet als zijpad, maar als logisch vervolg op het organiseren van schaal.

De spiegel voor Noord-Brabant

Beieren laat zien dat ecosystemen niet winnen op losse parels, maar op organisatiekracht. Het is geen verhaal dat zegt dat Brabant iets niet heeft. Integendeel: veel ingrediënten zijn er al. Juist daarom is de spiegel interessant.

• Niet: “meer initiatieven”.
• Wel: “meer samenhang”.
• Niet: “gelijke rollen voor iedereen”.
• Wel: “complementariteit expliciet organiseren”.

En misschien wel de belangrijkste les: schaal is geen toeval. Schaal is een ontwerpkeuze.