117 wetenschappers roepen kabinet op: geen Tata Steel-subsidie

De Nederlandse overheid wil de vergroening van Tata Steel versnellen met een eenmalige subsidie van twee miljard euro. Achter dit bedrag schuilt echter een web van verborgen afspraken. Een groep van 117 wetenschappers roept het kabinet dan ook op om de subsidie te weigeren. De wetenschappers noemen de miljardensubsidie daarom 'weggegooid geld'. Zij zien de investering als een bodemloze put zonder uitzicht op een zelfstandig winstgevende toekomst.

Onder de auteurs van het stuk over Tata Steel bevinden zich onder meer hoogleraren van verschillende universiteiten, waaronder de Universiteit van Amsterdam, Erasmus Universiteit Rotterdam, Vrije Universiteit Amsterdam, Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit Maastricht. Ook onderzoekers en economen van andere instellingen dragen bij aan het artikel.

De grootste CO2-uitstoter vergroenen

Tata Steel neemt ruim zeven procent van de nationale uitstoot voor zijn rekening. Nu wil de overheid de grootste CO2-uitstoter van Nederland vergroenen. Demissionair minister Hermans tekende hiervoor een intentieverklaring met het staalbedrijf. Het bedrijf krijgt maximaal twee miljard euro voor de eerste fase van het plan. Dit bedrag dekt de bouw van nieuwe installaties. Tata Steel vervangt één hoogoven door een Direct Reduced Iron-installatie en een elektrische oven. Dit moet in 2030 klaar zijn.

De belastingbetaler draagt de risico's

Lang niet iedereen is blij met de subsidie. De 117 onderzoekers waarschuwen voor een 'subsidiefuik'. De deal zadelt de overheid op met honderden miljoenen euro's aan extra jaarlijkse kosten. Dit bedrag ligt tussen de 375 en 580 miljoen euro per jaar en loopt door tot minstens 2040. De overheid belooft Tata Steel te compenseren voor toekomstige tegenvallers. De staat neemt bijvoorbeeld de stijgende netwerkkosten voor zijn rekening. Dit kost de schatkist vanaf 2027 zo'n 87 miljoen euro per jaar. Daarnaast subsidieert de overheid de inkoop van duurder biomethaan. Dit kost vanaf 2032 jaarlijks 195 tot 330 miljoen euro. Ook krijgt het bedrijf een vrijstelling van een nationale CO2-heffing.

De belastingbetaler draagt de risico's, terwijl eventuele winsten naar het bedrijf gaan.

Weggegooid geld

De financiële steun is uiterst omstreden. Economen wijzen op de zwakke financiële basis van het staalbedrijf. Tata Steel Nederland draait momenteel structureel verlies. In het boekjaar 2023-2024 bedroeg dit verlies 556 miljoen euro. De overstap naar schonere productie maakt het staal alleen maar duurder. Dit maakt de internationale concurrentiepositie zwak.

Bovendien ontbreekt het aan harde garanties van het Indiase moederbedrijf. Tata Steel Limited heeft sinds 2009 geen nieuw kapitaal meer in de Nederlandse tak gestoken. Het moederbedrijf staat ook niet garant voor de schulden bij een eventueel faillissement. Dit betekent dat de Nederlandse overheid een enorm financieel risico neemt. De kans is groot dat het bedrijf bij de volgende economische tegenvaller opnieuw om steun vraagt. De wetenschappers noemen de miljardensubsidie daarom 'weggegooid geld'. Zij zien de investering als een bodemloze put zonder uitzicht op een zelfstandig winstgevende toekomst.

Overheid verdedigt de deal

De overheid verdedigt de deal met de belofte van snelle klimaatwinst. De praktijk blijkt echter weerbarstiger. Het 'Groen Staal Plan' van Tata Steel streeft naar volledige CO2-neutraliteit in 2045. Dit is opvallend laat. Het Europese Emissiehandelssysteem (ETS) dwingt de industrie namelijk al om in 2040 klimaatneutraal te opereren.

Voorstanders van de subsidie wijzen bovendien vaak op het belang van Europese autonomie. Nederland zou zijn eigen staalproductie moeten behouden om onafhankelijk te blijven. Economen doen dit argument af als een illusie. Tata Steel IJmuiden importeert alle benodigde grondstoffen van buiten Europa [17]. Vervolgens exporteert het bedrijf negentig procent van het geproduceerde staal. Slechts elf procent gaat naar de Nederlandse maakindustrie.

Alternatieven en de blik vooruit

Er zijn wel degelijk alternatieven voor deze dure en risicovolle koers. De groep van 117 wetenschappers roept het kabinet op om de subsidie te weigeren. Zij pleiten voor een bredere, slimmere inzet van publiek geld. De overheid kan de miljarden bijvoorbeeld beter investeren in grootschalige elektrificatie en de ontwikkeling van echt groene waterstof.

De overheid staat nu voor een cruciale keuze. De intentieverklaring is nog niet bindend. Een definitief besluit volgt pas in september 2026. Tot die tijd moet de politiek de werkelijke kosten en baten eerlijk afwegen.