{"id":475724,"date":"2024-04-27T13:25:00","date_gmt":"2024-04-27T11:25:00","guid":{"rendered":"https:\/\/innovationorigins.com\/?p=475724"},"modified":"2024-04-27T13:25:00","modified_gmt":"2024-04-27T11:25:00","slug":"waarom-de-fiets-echt-een-hightech-hoogstandje-is","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/nl\/waarom-de-fiets-echt-een-hightech-hoogstandje-is\/","title":{"rendered":"Waarom de fiets echt een hightech hoogstandje is"},"content":{"rendered":"\n

Een gelukkige samenloop van omstandigheden \u00e9n volharding. Dat typeert zowel de totstandkoming van het promotieonderzoek van de 70-jarige Jan Ploeger als het onderwerp: het verstandshuwelijk van fiets en trein. Daaruit blijkt waarom dit een uniek succes is, hoe dat tot stand is gekomen en wat we daarvan kunnen leren in de strijd tegen het toenemende autoverkeer. Ploeger promoveerde op 18 april bij de faculteit Industrial Engineering & Innovation Sciences. \u201cWe investeren miljoenen in technologische toekomstdromen als de hyperloop, maar het ingenieuze succes van de fiets nemen we voor lief.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Als ingenieur Civil Engineering & Transport Planning stelde Jan Ploeger decennialang een archief samen over de inburgering van de fiets als Nederlands vervoermiddel. Ondertussen zocht zijn promotor Ruth Oldenziel<\/a>, hoogleraar in de geschiedenis van de techniek, al een tijdje naar geschikte PhD\u2019ers voor onderzoek naar het succes van fietsgebruik in Nederland. De twee ontmoetten elkaar op een fietscongres en de match was snel gemaakt.<\/p>\n\n\n\n

Sneeuwbaleffect<\/h2>\n\n\n\n

Een bijzonder onderdeel van Ploegers archief is een historisch exemplaar van het ANWB-ledenmagazine Kampioen uit 1929. Dat vond Jan Ploeger<\/a> ooit zomaar op zijn zolder. \u201cDat exemplaar was nog van mijn schoonouders. Wij gooien nooit iets weg.\u201d Het artikel daarin met de titel ‘Het weigeren van rijwielen als spoorwegbagage is mogelijk’<\/em> trok meteen zijn aandacht. \u201cHet was een eerste idee voor een huurfiets, wat we nu kennen als de OV-Fiets. Het thema fiets-trein-combinatie boeide me al langer, vooral vanuit maatschappelijke betrokkenheid. Dat daar dus blijkbaar al in die tijd over nagedacht werd, maakte me nog nieuwsgieriger. Dat leidde tot een sneeuwbaleffect.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Systeemsprong<\/h2>\n\n\n\n

\u201cWant waarom beschouwen we de fiets als een \u2018simpel\u2019 vervoermiddel, terwijl het eigenlijk een vooruitstrevende uitvinding is met legio voordelen\u201d, dacht Ploeger. \u201cHet is een goed voorbeeld van een systeemsprong. De fiets is geen verlengstuk van de kar, het vervoermiddel met wielen dat eraan voorafging. Alle elementen waren inventief: de ketting, spaakwielen, kogellagers, rubberen band, noem maar op.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cAl die dingen bestonden nog niet. Het waren verschillende innovatieve hoogstandjes die met grote tussenpozen bij elkaar kwamen. En later profiteerde de auto daar weer van.  Veel techniek daarvoor komt regelrecht van de fiets. Dus in die zin is de fiets wel degelijk hightech.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Toch nog promoveren<\/h2>\n\n\n\n

Ploeger verdiepte zich meer en meer in het onderwerp. Zo sorteerde hij onbedoeld voor op het promotieonderzoek dat hij als alumnus van de TU Delft ooit uitgesteld had. In 1994 had hij, op aandringen van zijn toenmalige baas, de uitnodiging afgeslagen om te promoveren.<\/p>\n\n\n\n

\u201cHij was een voorstander van de manier waarop ze dat destijds in Frankrijk deden: eerst kennis en kunde opbouwen in het veld, daarna kun je altijd nog terug.\u201d Maar zoals dat gaat: zijn loopbaan nam een vlucht en het promoveren raakte steeds verder uit zicht.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n

Jan Ploeger ontvangt zijn diploma uit handen van promotor Ruth Oldenziel.<\/p>\n\n\n\n

Verzamelwoede<\/h2>\n\n\n\n

Ondertussen bleef hij wel informatie verzamelen over zijn geliefde fiets. \u201cIk ben bijvoorbeeld al vijftig jaar lid van de Fietserbond en heb alle tijdschriften daarvan bewaard.\u201d Dat \u2018nooit iets weggooien\u2019 leverde een indrukwekkend analoog archief op, dat essentieel bleek voor het proefschrift dat hij als gepensioneerde alsnog geschreven heeft: Het verstandshuwelijk van fiets en trein: kansrijke ketenmobiliteit sinds 1900<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Intrigerend was het principe dat Nederland een geslaagde aansluiting van openbaar vervoer op fiets heeft gevonden. Het succes van de OV-fiets<\/a> is daarbij het wapenfeit waar andere landen jaloers naar kijken. \u201cMet de auto rijd je zonder overstappen van deur tot deur. Hoe kun je datzelfde gemak realiseren met de combinatie tussen fiets en trein? Die vraag stellen politici en wetenschappers in binnen- en buitenland steeds vaker. Ze willen de overlast van auto\u2019s verminderen in stedelijke gebieden. Voor het antwoord komt fietsland Nederland in beeld\u201d, legt Ploeger uit.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Grijze literatuur<\/h2>\n\n\n\n

Maar welke factoren hebben een rol gespeeld bij de ontwikkeling van dat fietsland? Daar is Ploeger ingedoken. \u201cToen kwam mijn persoonlijke archief van pas, daar kon ik mooi op voortborduren. Want er bleek wel veel informatie te zijn, maar vooral verstopt in grijze literatuur<\/a>. Dus ik moest diep graven. Om te beginnen, heb ik diepte-interviews met sleutelpersonen uit de jaren 1960-1990 gehouden om richting in het onderzoek te vinden. Vervolgens vond ik zowel in mijn eigen archief als in het gigantische NS-archief en enkele andere archieven veel terug.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Al dat old school<\/em> speurwerk leidde tot een nauwgezette beschrijving van het onderwerp van Ploegers onderzoek: het ontstaan van informele ketenmobiliteit vanuit het perspectief van fietsers. Daaruit blijkt vooral hoe groot de invloed van fietsersorganisaties was op de ontwikkeling van goede fietsenstallingen en verhuurfaciliteiten bij Nederlandse stations. \u201cDie lobby bestaat in Nederland al sinds 1900. Fietsers ontdekten hoe handig het was om de fiets en trein te combineren en wilden dat beter faciliteren. Daarbij schakelden ze de bonden in, eerst via de ANWB, daarna kwam de Fietsersbond.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Afzetten tegen de klassestrijd<\/h2>\n\n\n\n

Volgens hem is dat draagvlak in Nederland altijd goed overeind gebleven. \u201cTot medio 20e<\/sup> eeuw werd in omringende landen ook veel gefietst, bijvoorbeeld in buurland Duitsland. Maar toen daar de auto-industrie opkwam, werd je al snel een loser<\/em> genoemd als je geen Mercedes of Volkswagen had. Dat noemden ze het Hosenklammer<\/em>-syndroom, verwijzend naar de metalen klemmen die je broekspijpen uit de fietsketting hielden. In Groot-Brittanni\u00eb speelde hetzelfde idee: daar reed de arbeidersklasse op fietsen en de gegoede burgerij had een auto.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Aan het calvinistische Nederland was die klasssestrijd tussen fiets en auto niet besteed. \u201cDoe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Dat spreekwoord typeert de Nederlandse mentaliteit\u201d, verduidelijkt Ploeger.<\/p>\n\n\n\n

Schrikbeeld<\/h2>\n\n\n\n

Daarnaast distantieerde Nederland zich van n\u00f3g een trend in andere landen: de uitdijende stadsontwikkeling naar Amerikaans model, met grote zogeheten weidewinkels (shopping malls<\/em>) buiten de bebouwde kom. \u201cDe beelden van toenemend autoverkeer, lange files en immense parkeerterreinen waren een schrikbeeld. Niemand in Nederland wilde steden met een leeg hart, de zogenoemde donut cities<\/em>. Zodoende profiteerden fietsers van ons ruimtelijke orde beleid dat sinds 1958 gericht is op het compact houden van steden en stimuleren van woningbouw in de buurt van stations.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Verrassend genoeg had Nederland toen nog de minste auto\u2019s ten opzichte van andere Europese landen, aldus Ploeger. \u201cDaar keek ik ook van op. We hadden blijkbaar de juiste vooruitziende blik.\u201d Een andere opmerkelijke conclusie die Ploeger trekt uit zijn onderzoek, is dat spoorwegbedrijf NS relatief laat in beeld komt bij het succesvolle verstandshuwelijk van fiets en trein.<\/p>\n\n\n\n

\u201cPas in de late jaren zestig, toen ze verlies leden, ontdekten ze de voorkeuren van reizigers. Voorheen hadden ze zich daar eigenlijk nooit in verdiept, omdat het niet nodig was. Maar toen ook in Nederland de auto een grote concurrent werd, raakte NS steeds meer klanten kwijt. Zodoende kreeg het bedrijf voortaan structurele staatssteun.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Mogelijk nieuw tijdperk<\/h2>\n\n\n\n

Omdat het autoverkeer ook in Nederland sindsdien toch steeds meer toeneemt, is het volgens Ploeger nog belangrijker om de combinatie fiets+trein op waarde te schatten. \u201cWe bouwen steeds meer wegen voor die drukste twee uur per dag tijdens de spits. Misschien moeten we anno 2024 terug naar de tekentafel en met de vooruitziende blik van 1958 andere keuzes maken. De totstandkoming van de OV-fiets is daarom niet alleen het sluitstuk van mijn proefschrift, maar ook van een lange en moeizame geschiedenis en het begin van een mogelijk nieuw tijdperk in de ketenmobiliteit.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u201cOok weer een mooi voorbeeld van hoe nieuwe technologie\u00ebn elkaar versterken: betere materialen en onderdelen maken de OV-fiets robuuster, digitale betaalmogelijkheden zorgen ervoor dat het huren van de fiets tegenwoordig drie seconden kost in plaats van tien minuten. Dat mogen we best een technische revolutie noemen.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Wisselwerking met studenten<\/h2>\n\n\n\n

Een revolutie waarin oude en nieuwe kennis samenkomen, net zoals dat het geval was tijdens Ploegers promotieonderzoek. \u201cIk heb enorm genoten van de wisselwerking met jonge studenten van de TU\/e. We hielpen elkaar met tips en goede idee\u00ebn en zo konden we elkaar steeds weer verder brengen. Pensionering is helemaal niet saai\u201d, besluit hij met een glimlach.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Een gelukkige samenloop van omstandigheden \u00e9n volharding. Dat typeert zowel de totstandkoming van het promotieonderzoek van de 70-jarige Jan Ploeger als het onderwerp: het verstandshuwelijk van fiets en trein. Daaruit blijkt waarom dit een uniek succes is, hoe dat tot stand is gekomen en wat we daarvan kunnen leren in de strijd tegen het toenemende […]<\/p>\n","protected":false},"author":2589,"featured_media":506004,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"advgb_blocks_editor_width":"","advgb_blocks_columns_visual_guide":"","footnotes":""},"categories":[123226,90826,1039],"tags":[12501,123517],"location":[6759],"article_type":[43133],"serie":[],"archives":[],"internal_archives":[],"reboot-archive":[82815],"class_list":["post-475724","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-green-nl","category-mobility-nl-nl","category-sustainability-nl-nl","tag-fiets-nl","tag-proefschrift-nl","location-nederland","article_type-achtergrond","reboot-archive-green"],"blocksy_meta":[],"acf":{"subtitle":"De 70-jarige Jan Ploeger wijdde zijn proefschrift aan de kansrijke en unieke openbaarvervoerketen in Nederland sinds 1900.","text_display_homepage":false},"author_meta":{"display_name":"Team IO","author_link":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/author\/erikdevries\/"},"featured_img":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/WhatsApp-Image-2024-04-05-at-11.59.28.jpeg","coauthors":[],"tax_additional":{"categories":{"linked":["GREEN+<\/a>","Mobility<\/a>","Sustainability<\/a>"],"unlinked":["GREEN+<\/span>","Mobility<\/span>","Sustainability<\/span>"]},"tags":{"linked":["fiets<\/a>","proefschrift<\/a>"],"unlinked":["fiets<\/span>","proefschrift<\/span>"]}},"comment_count":"0","relative_dates":{"created":"Posted 2 years ago","modified":"Updated 2 years ago"},"absolute_dates":{"created":"Posted on April 27, 2024","modified":"Updated on April 27, 2024"},"absolute_dates_time":{"created":"Posted on April 27, 2024 1:25 pm","modified":"Updated on April 27, 2024 1:25 pm"},"featured_img_caption":"","series_order":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/475724","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2589"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=475724"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/475724\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/media\/506004"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=475724"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=475724"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=475724"},{"taxonomy":"location","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/location?post=475724"},{"taxonomy":"article_type","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/article_type?post=475724"},{"taxonomy":"serie","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/serie?post=475724"},{"taxonomy":"archives","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/archives?post=475724"},{"taxonomy":"internal_archives","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/internal_archives?post=475724"},{"taxonomy":"reboot-archive","embeddable":true,"href":"https:\/\/ioplus.nl\/archive\/wp-json\/wp\/v2\/reboot-archive?post=475724"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}